Vụ sửa số liệu quan trắc phơi bày lỗ hổng giám sát môi trường

Kết quả quan trắc môi trường ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống kinh tế, xã hội. Ảnh: Thùy Linh.

Vụ việc cơ quan điều tra khởi tố 74 đối tượng liên quan đến hành vi chỉnh sửa chỉ số quan trắc môi trường tại hơn 160 trạm trên cả nước đã nhận được rất nhiều sự quan tâm của dư luận.

Dưới góc độ pháp lý, luật sư Nguyễn Quang Huy (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) nhận định, vụ án này có tính chất nghiêm trọng, đây không còn là những sai sót kỹ thuật đơn thuần mà còn bộc lộ lỗ hổng trong quy trình giám sát tài nguyên và môi trường hiện nay. Việc khoảng hơn 160/300 trạm quan trắc môi trường bị can thiệp dữ liệu (chiếm hơn 54,9% số trạm được kiểm tra) cho thấy đây không còn là các vi phạm đơn lẻ hay cá biệt, mà đã chuyển hóa thành hành vi phạm tội có tổ chức, có yếu tố công nghệ cao, được thực hiện thông qua việc sử dụng phần mềm điều khiển từ xa hoặc can thiệp trực tiếp vào thiết bị nhằm làm sai lệch kết quả quan trắc.

Để lấp đầy lỗ hổng này, không chỉ đơn thuần là tăng cường kiểm tra, mà cần một cuộc cải tổ về cách tiếp cận dữ liệu. Dữ liệu môi trường phải được coi là tài sản, cần được bảo mật và truyền dẫn theo một quy trình khép kín, đảm bảo độ trung thực. Đồng thời, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý môi trường và các lực lượng khác, kết hợp cả công nghệ cao để phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường trong dòng chảy dữ liệu.

Theo luật sư Nguyễn Quang Huy, về mặt pháp lý, cần tiếp tục hoàn thiện các quy định của Luật Bảo vệ môi trường 2020 theo hướng bắt buộc kiểm định, đối chiếu dữ liệu quan trắc thông qua bên thứ ba độc lập; chuẩn hóa yêu cầu về bảo mật, lưu trữ và truy xuất dữ liệu nhằm phát hiện kịp thời các hành vi can thiệp trái phép; tăng cường trách nhiệm cá nhân, đặc biệt là trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan, đơn vị quản lý.

Đồng thời, cần siết chặt chế tài theo hướng xử lý nghiêm khắc hơn đối với hành vi gian lận dữ liệu môi trường, không chỉ dừng ở xử phạt hành chính mà phải gắn với trách nhiệm hình sự và các biện pháp bổ sung như đình chỉ hoạt động, thu hồi giấy phép. Song song đó, việc ứng dụng công nghệ, công khai dữ liệu môi trường và tăng cường giám sát xã hội cũng là giải pháp cần thiết để bảo đảm tính minh bạch và hiệu lực thực thi pháp luật trong lĩnh vực này.

“Đối với Luật Bảo vệ môi trường, cần có thêm quy định bắt buộc về việc sử dụng các thiết bị quan trắc đã được kiểm định an ninh dữ liệu. Các đơn vị cung cấp dịch vụ quan trắc phải chịu trách nhiệm vĩnh viễn về tính trung thực của dữ liệu do thiết bị của họ cung cấp. Nếu phát hiện hệ thống có cài đặt tính năng gian lận, đơn vị cung cấp phải bị thu hồi giấy phép hoạt động vĩnh viễn và bị truy cứu trách nhiệm hình sự liên đới. Ngoài ra, cần bổ sung các hình phạt bổ sung nghiêm khắc”, Luật sư Nguyễn Quang Huy đề xuất.

Tại buổi họp báo thường kỳ của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, ông Nguyễn Xuân Hải – Phó Cục trưởng Cục Môi trường khẳng định hành vi can thiệp, làm sai lệch số liệu quan trắc là hành vi vi phạm pháp luật, có tính chất tinh vi, có thể thực hiện thông qua can thiệp vào phần mềm, cấu hình hệ thống hoặc quá trình truyền dữ liệu.

“Một số hạn chế trong tổ chức thực hiện, chủ yếu là khâu giám sát, kiểm soát kỹ thuật và hậu kiểm chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn, đặc biệt trong bối cảnh số lượng hệ thống quan trắc tự động, liên tục tăng nhanh, khối lượng dữ liệu cần xử lý rất lớn. Tuy nhiên, cũng cần khẳng định rằng đây không phải là khoảng trống của pháp luật, mà là vấn đề cần tiếp tục siết chặt trong quá trình tổ chức thực hiện và kiểm soát”, ông Hải nhấn mạnh.

Ông Nguyễn Xuân Hải – Phó Cục trưởng Cục Môi trường trả lời về vụ việc tại buổi họp báo ngày 1.4. Ảnh: Việt Anh

Cũng nói về sự việc, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Phùng Đức Tiến nhấn mạnh chủ trương không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng. Quan điểm của Bộ là xử lý nghiêm sai phạm, đồng thời rà soát toàn bộ quy trình kỹ thuật và quy trình quản lý dữ liệu để siết chặt hơn nữa việc kiểm soát.